เจลแอลกอฮอล์ ระคายมือน้อยกว่า ล้างสบู่ ตามงานวิจัย แต่เมื่อไหร่ยังต้องล้าง
งานทดลองแบบมีกลุ่มควบคุมพบว่าเจลแอลกอฮอล์ทำร้ายเกราะผิวน้อยกว่าการล้างด้วยสารทำความสะอาด แต่มือเปื้อน มัน หรือโดนสารเคมีจากงานเล็บ ยังต้องล้างด้วยสบู่
- งานทดลองปี 2007 สองชิ้นพบว่าแอลกอฮอล์ทำให้ผิวเสียน้ำผ่านชั้นผิวและแดงน้อยกว่าการล้างด้วยสารทำความสะอาดอย่างมีนัยสำคัญ
- แอลกอฮอล์ยังทำให้ผิวแห้งลง จึงต้องทาครีมมือเหมือนเดิม
- มือที่เปื้อนจนเห็น มัน หรือโดนสารเคมี ต้องล้างด้วยสบู่และน้ำ เจลแอลกอฮอล์ไม่ได้ล้างสารเคมีออก
- WHO แนะนำไม่ให้ล้างสบู่ทันทีก่อนหรือหลังใช้เจลแอลกอฮอล์เป็นกิจวัตร และไม่ใช้น้ำร้อนล้างมือ
สำหรับมือที่ไม่ได้เปื้อนจนเห็น เจลแอลกอฮอล์ระคายผิวน้อยกว่าการล้างด้วยสบู่หรือสารทำความสะอาด ฟังดูสวนความรู้สึก เพราะแอลกอฮอล์ดูแรง แต่งานทดลองแบบมีกลุ่มควบคุมให้ผลแบบนี้ซ้ำกัน และองค์การอนามัยโลก (WHO) ก็ระบุว่าเจลแอลกอฮอล์ “มือทนได้ดีกว่า” การล้างสบู่ บทนี้เล่าว่างานวิจัยวัดอะไร และกรณีไหนที่ยังต้องล้างด้วยสบู่เสมอ
พื้นฐานว่าทำไมล้างมือบ่อยแล้วแห้ง และครีมมือควรมีอะไร อยู่ในบท ดูแลมือและผิวพื้นฐาน แล้ว
งานวิจัยวัดอะไร
นักวิจัยวัดสามอย่างด้วยเครื่องมือที่ไม่ทำให้เจ็บ
- การเสียน้ำผ่านชั้นผิว (TEWL) ยิ่งสูง แปลว่าเกราะผิวยิ่งเสีย
- ความแดง (erythema) บอกการอักเสบ
- ความชุ่มชื้นของผิว
ตัวเปรียบเทียบคือ SLS 0.5% (โซเดียมลอริลซัลเฟต) สารทำความสะอาดที่ใช้เป็นมาตรฐานในงานทดลองเรื่องผิวระคายเคือง เป็นตัวแทนการล้างด้วยสบู่หรือน้ำยาทั่วไป
ผลการทดลอง
งานแรก (Löffler และคณะ, British Journal of Dermatology 2007) ทดลองกับอาสาสมัครกลุ่มละ 15 คน
- แปะแอลกอฮอล์ 60-100% (เอทานอลและโพรพานอล) บนผิว ไม่พบการเปลี่ยนแปลงของเกราะผิวหรือความแดงอย่างมีนัยสำคัญ แต่ผิว แห้งลง อย่างมีนัยสำคัญ
- ทดสอบล้างที่แขน เอทานอล 80% ระคายผิวน้อยกว่าการล้างด้วย SLS อย่างมีนัยสำคัญ ทั้ง TEWL ความชุ่มชื้น และความแดง
- บนผิวที่ระคายอยู่แล้ว เอทานอลไม่ได้ทำให้ระคายเพิ่ม และการใช้แอลกอฮอล์ หลัง ล้างกลับลดการระคายลง ผู้วิจัยคาดว่าเพราะแอลกอฮอล์ช่วยพาสารทำความสะอาดที่ค้างออกไปบางส่วน
งานที่สอง (Slotosch และคณะ, Contact Dermatitis 2007) ทดสอบน้ำยาฆ่าเชื้อมือชนิดโพรพานอล เทียบกับ SLS 0.5% และน้ำเปล่า พบว่ากลุ่มแอลกอฮอล์ระคายน้อยมาก ใกล้เคียงน้ำเปล่า ส่วน SLS ทำให้เกราะผิวเสีย แดง และแห้งมากกว่า
| ล้างด้วยสารทำความสะอาด (SLS) | เจลแอลกอฮอล์ | |
|---|---|---|
| เกราะผิว (TEWL) | เสียชัดเจน | แทบไม่เปลี่ยน |
| ความแดง | เพิ่มขึ้น | แทบไม่เปลี่ยน |
| ความชุ่มชื้น | ลดลง | ลดลง (ยังต้องทาครีม) |
| ล้างคราบ ไขมัน สารเคมีออก | ได้ | ไม่ได้ |
แอลกอฮอล์ดึงความชุ่มชื้น แต่สารทำความสะอาดทำลายเกราะผิว สำหรับมือที่สะอาดอยู่แล้ว เจลแอลกอฮอล์จึงถนอมมือกว่า
ข้อจำกัดที่ควรรู้: ทั้งสองงานทำกับผิวคนปกติในห้องทดลอง และใช้ SLS เป็นตัวแทนสบู่ สบู่แต่ละสูตรระคายไม่เท่ากัน ผลนี้ใช้เปรียบเทียบแนวโน้ม ไม่ได้บอกว่าสบู่ทุกก้อนแย่กว่าเจลทุกขวด
เมื่อไหร่ยังต้องล้างด้วยสบู่
เรื่องผิวกับเรื่องเชื้อโรคเป็นคนละคำถาม CDC ยังถือว่าการล้างด้วยสบู่และน้ำเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการกำจัดเชื้อในสถานการณ์ส่วนใหญ่ ส่วนคำแนะนำของ WHO ที่ให้ใช้เจลแอลกอฮอล์เป็นหลักเขียนสำหรับบุคลากรทางการแพทย์ที่ต้องทำความสะอาดมือบ่อยมากระหว่างดูแลผู้ป่วย ทั้งสองหน่วยงานระบุตรงกันว่าต้องใช้สบู่และน้ำเมื่อ
- มือเปื้อนจนมองเห็น หรือมือมัน เจลแอลกอฮอล์ได้ผลน้อยลง
- หลังเข้าห้องน้ำ (WHO)
- มือโดนสารเคมี CDC ระบุว่าเจลล้างมืออาจไม่ได้ขจัดสารเคมีอันตราย เช่น ยาฆ่าแมลงและโลหะหนัก
- เชื้อบางชนิดที่แอลกอฮอล์จัดการได้ไม่ดี เช่น โนโรไวรัส คริปโตสปอริเดียม และ C. difficile
สำหรับคนทำเล็บ ข้อสามสำคัญที่สุด หลังจับเจลที่ยังไม่อบ โมโนเมอร์ อะซิโตน หรือฝุ่นตะไบ ให้ล้างด้วยสบู่และน้ำ ไม่ใช่ถูเจลแอลกอฮอล์ทับ
ตัวอย่าง: วันทำเล็บหนึ่งวัน ลดการล้างสบู่ได้กี่ครั้ง
สมมติวันหนึ่งทำความสะอาดมือ 12 ครั้ง
- แยกครั้งที่ ต้อง ใช้สบู่: หลังเข้าห้องน้ำ 4 ครั้ง ก่อนทำอาหาร 1 ครั้ง หลังทำเล็บเจลเสร็จ 1 ครั้ง รวม 6 ครั้ง
- อีก 6 ครั้งมือไม่ได้เปื้อนจนเห็น (กลับจากข้างนอก จับลูกบิดประตูหรือโทรศัพท์ร่วมกับคนอื่น ก่อนเริ่มทำเล็บ) ใช้เจลแอลกอฮอล์ได้
- จากล้างสบู่ 12 ครั้ง เหลือ 6 ครั้ง ลดการโดนสารทำความสะอาดลง ครึ่งหนึ่ง
- เวลา: ล้างสบู่ตามขั้นตอน WHO ใช้ 40-60 วินาทีต่อครั้ง เจลแอลกอฮอล์ใช้ 20-30 วินาที
ย้ำว่าข้อ 1 ห้ามสลับ ส่วนที่ลดได้คือครั้งที่มือแค่ “อยากให้สะอาด”
ใช้เจลแอลกอฮอล์ให้ถูกวิธี
- เลือกที่มีแอลกอฮอล์ อย่างน้อย 60% ตามที่ CDC แนะนำ ดูจากฉลาก
- กดปริมาณ พอให้ทั่วทุกผิวของมือ ถูฝ่ามือ หลังมือ ร่องนิ้ว นิ้วโป้ง และปลายนิ้ว
- ถูจนแห้งเอง อย่าเช็ดออก
- รอให้มือแห้งสนิทก่อนใส่ถุงมือ (WHO)
- ทาครีมมือสม่ำเสมอ อย่างน้อยวันละครั้งตามที่ WHO แนะนำ เพราะแอลกอฮอล์ยังทำให้ผิวแห้งลง
- เก็บให้พ้นมือเด็ก และดูแลเวลาเด็กเล็กใช้ เพื่อไม่ให้กลืน
ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย
- ล้างสบู่แล้วถูเจลแอลกอฮอล์ซ้ำทุกครั้ง WHO แนะนำไม่ให้ล้างสบู่ทันทีก่อนหรือหลังใช้เจลเป็นกิจวัตร เลือกอย่างใดอย่างหนึ่งตามสถานการณ์
- ใช้น้ำร้อนล้างมือ WHO แนะนำไม่ให้ใช้น้ำร้อน
- ใช้เจลแทนการล้างหลังทำเล็บ สารเคมียังอยู่บนมือ
- ใช้เจลกับมือที่เปื้อนดินหรือมัน ได้ผลน้อยลง
- คิดว่าเจลแอลกอฮอล์ไม่ทำให้แห้งเลย ผิวยังแห้งลง ครีมมือยังจำเป็น
เมื่อไหร่ควรพบแพทย์
ถ้ามือแดง แตก ลอก คัน หรือมีตุ่ม ไม่ดีขึ้นแม้ลดการล้างสบู่และทาครีมสม่ำเสมอแล้ว หรือแสบมากทุกครั้งที่ใช้เจลแอลกอฮอล์ ให้ปรึกษาแพทย์ผิวหนังหรือเภสัชกร อาจเป็นผื่นผิวหนังอักเสบที่มือ ซึ่งต้องได้รับการตรวจ บทความนี้ไม่ใช่การรักษา
แหล่งข้อมูล
คำถามที่พบบ่อย
ทาเจลแอลกอฮอล์แล้วแสบ แปลว่าอะไร
ถ้าแสบที่จุดเดิมซ้ำ ๆ สังเกตว่ามีรอยแตก ผิวลอก หรือผื่นตรงนั้นไหม ผิวที่มีแผลหรือผื่นควรได้รับการดูแลจากแพทย์ผิวหนังหรือเภสัชกร อย่าฝืนทาต่อโดยไม่ดูต้นเหตุ
ทำเล็บเจลเสร็จ ใช้เจลแอลกอฮอล์แทนล้างมือได้ไหม
ไม่ควร หลังจับเจล โมโนเมอร์ หรือฝุ่นตะไบ ให้ล้างด้วยสบู่และน้ำ CDC ระบุว่าเจลล้างมืออาจไม่ได้ขจัดสารเคมีที่เป็นอันตรายออกจากมือ
เจลแอลกอฮอล์ควรมีแอลกอฮอล์กี่เปอร์เซ็นต์
CDC แนะนำอย่างน้อย 60% ดูจากฉลาก ใช้ปริมาณพอให้ทั่วทุกผิวของมือ แล้วถูจนแห้ง ราว 20 วินาที
เนื้อหาเป็นแนวทางทั่วไป ผลิตภัณฑ์แต่ละยี่ห้อใช้ต่างกัน อ่านคำแนะนำบนฉลากเสมอ ถ้ามีอาการแพ้ ปรึกษาแพทย์